منو
نقوش و طرح های فرش

نگاهی به ترنج در قالی(قسمت دوم)

توسط Hamed
19 اسفند، 1398
نگاهی به ترنج در قالی(قسمت دوم)

1 ـ 3 نقش مركزي :

نگاره‌اي كه در مركز طرح زمينه، نقش مي‌شود . در قاليهاي با طرح ترنج نقش مركزي ترنجي است با چند سر ترنج . كه در وسط فرش ديده مي‌شود. [1]

2ـ 3ـ ترنج مركزي :

ترنجي كه همچون نقش مركزي در وسط فرش است و در شكل معمول خود از چند ترنج با يك، « كانون » تشكيل مي‌شود كه اگر از سه ترنج درست شده باشد مي‌توان آن را همچون سه ترنج تودرتو ( سه گانه ) در نظر گرفت و با يك ترنج به سه حلقه تودرتو ميان ترنج مركزي و درازاي فرش به طور معمول نسبتي را در نظر مي‌گيرد كه بر اساس آن، درازاي ترنج ( بدون سر و گردن ) به اندازه يك سوم درازاي فرش خواهد بود. به جاي ترنج مركزي گاهي چند ترنج و چند نيم ترنج درازاي فرش نقش مي‌كنند. ترنج تنها در قرن ده‌ام هجري است كه همچون نگاره مركزي در طرح برخي از فرشها ديده مي‌شود. به بخش مركزي ترنجي كه چون سر ترنج تودرتو باشد نيز ترنج مركزي مي‌گويند كه در برابر ترنج بيروني مياني قرار مي‌گيرد .

تزئين درون ترنج مركزي معمولاً با بهره‌گيري از نقش هاي زمينه است يا غير از آن .[2]

3ـ3ـ ترنج چيست؟

« ترنج از طرح هاي قرار دادي هنرهاي تزئيني ايران  و آن چهار گوشه پيچ و خم داري است كه در وسط آن برگ هايي طراحي شده است. [3]»

«ترنج تقش قرار دادي كه در ميان نگاره هاي قالي جاي ويژه اي دارد. در درون، تركيبي از آذينه هاي شاه عباسي و در اساس: برگ و گل و اسليمي است. در شكل كلي خود: چهار گوشه، لوزي، بيضي يا گرد، همچون خورشيد يا ستاره و گل هاي چند پر است. ترنج از نگاره هاي پيش از اسلام است: اشاره اي به خورشيد دنياي سرچشمه بيرون كه باران را براي باروري زمين از آسمان مي گيرد.اين اشاره در قالي معروف اردبيل كه در«موزةـ ويكتوريا و البرت » نگهداري مي شود، روشن تر است. در درون اين ترنج، آبگيري نقش شده است به رنگ سبز كه بر روي آب آن نيلوفر شناوراست.[4]

در لباس دسته اي از پادشاهان ايران پيش از اسلام نيز كه در نقش حجاريها و فلزكاري‌ها آمده است ، نگاره‌هايي از اسبهاي بالدار، قوچ و پرندگان ديده مي‌شود كه دور آن را ترنجهاي گرد و بيضي شكل فرا گرفته است. در كارهاي سفالينه « ري » در قرن ششم هجري كه به جا مانده است ضمن طرح‌هايي از شكار يا چوگان بازي ، ترنجهايي زيبا نيز كشيده شده‌است. در كاشيكاري « مقبره الجاتيو » ( سلطان محمد خدابندهاز سلسله ايلخانيان ايران. وفات،716هـ .ق)و نيز در كاسه هاي بازمانده از زمان« سلجوخيان» (429ـ700 هـ . ق)نمونه هاي از نقش ترنج را مي تان ديد. ترنج در نقش معمول خود محدود به خط هايي كه در پيچ و خم هاي قرينة خود شكل هاي گوناگون مي گيرند مانند: پزر، شاخه و گوشه، با نگاره هاي تزئيني و گاهي افزون بر پر و شاخه و گوشه، نقش هاي مانند، قاب وقندل قلمزدهدر درون ترنج گاهي طرحي از نواري از ابر به شيوه خاص (اسليمي مارپيچ) نقش مي شود كه در قالي هاي دوران (صفوي) شكلي كاملاً آشكار دارد. به طور كلي نقش هاي يك چهارم ترنج در سه چهارم ديگر آن تكرار مي شود (و نقش همين يك چهارم است كه به نام لچك در چهار گوشه قالي بافته مي شود). ترنج را به اعتبار شمار گوشه، شش گوشه ،‌هشت گوشه ، مي‌نامند . ترنج قالي معروف به اردبيل شانزده گوشه دارد. نقش ترنج به طور معمول تنها نيست و دور آن گاهي نگارههايي از پرندگان يا نقشهاي ديگري ديده مي‌شود.»[5]

« ترنج نقشه وسط فرش است كه همچون جزيره اي خوش نقش و نگار در ميان درياي زمينه فرش قرار دارد. ترنج اغلب با طرح هاي اسليمي و گل بوته هاي گوناگون و شاخ و برگ هاي ظريف زيبا و خوش تركيب تزئين مي‌شود. برخي اوقات از تكرار ترنجها در متن قالي نقشه جالبي پديدار مي‌گردد كه به « ترنج بندي » معروف است. ممكن است مهارت طرح و بافنده و نوع انتخاب رنگها در نقشمايه هاي ترنج طوري استادانه انجام مي‌شود كه ترنج برجسته به نظر برسد. »[6]

[1] ) فرشنامه ايران ـ حسن آذر پاد ـ فضل‌ا... حشمتي رضوي 

 [2] ) ترنج نقش اصلي كه در مركز فرش قرار گرفته و طرح لچك ترنج به ابعاد و اشكال مختلف مانند الماسي ـ خورشيدي ـ شش وجهي ـ هشت وجهي ـ بيضي بافته مي‌شود. حالت ترنج يكي از عوامل اصلي تعيين كننده محل بافت فرش مي‌باشد . عده‌اي منشاء اوليه آن را اقتباس از جلد كتابهاي قديمي مي‌دانند.   

 [3] ) فرهنگ معين، دكتر محمد معين 

 [4] ) medallion  ـ ترنج

[5] ) فرشنامه ايران ، حسن آذر پاد ـ فضل ا... حشمتي رضوي و در كتاب « آشنائي با طراحي قالي ايران » نوشته مريم عبدالهي زاد نيز ذكر شده است. 

 [6] ) فرهنگ جامع فرش ايران ، احمد دانشگر 


منبع: آتوسا فرقانی

درباره وبلاگ

این وبلاگ پایگاهی برای انعکاس رودیدادهای فرش و صنایع دستی ایران؛ تجزیه و تحلیل اهم رویدادهای فرش و انتشار فعالیتهای پژوهشی و مقالات و دیدگاههای فرهیختگان و فعالین فرش و صنایع دستی است